U Europejczyków zamieszkujących kraje uprzemysłowione, często chorujących na miażdżycę, przeciętny poziom tego pierwiastka we krwi jest nie tylko o wiele niższy, ale wciąż, się obniża, ze względu na coraz bardziej przetworzone odżywianie. Ono właśnie jest jedną z najpoważniejszych przyczyn niedoboru magnezu (a także wielu innych składników) w naszych organizmach. Niedobór mogą też powodować:
- alkoholizm
- cukrzyca
- upośledzone wchłanianie z przewodu pokarmowego
- nadczynność przytarczyc
- środki moczopędne i uspokajające
Rozpoznanie niedoboru magnezu – badania, które mogą uratować życie
Typowe badanie poziomu magnezu w surowicy krwi to diagnostyczny kamień milowy, ale jednocześnie pułapka dla wielu pacjentów kardiologicznych. Norma 0,65-1,2 mmol/l może usypiać czujność – badanie wskazuje prawidłowy wynik, podczas gdy serce i naczynia już cierpią z powodu głębokiego niedoboru. Problem tkwi w samej naturze magnezu: zaledwie 1% jego zasobów znajduje się w surowicy, pozostałe 99% ukryte jest wewnątrz komórek. Standardowe badanie krwi może pokazywać wartości mieszczące się w normie, choć w rzeczywistości organizm od miesięcy boryka się z hipomagnezemią.
Badanie magnezu w erytrocytach – czyli we krwi pełnej – ujawnia prawdę, której nie widać w zwykłym teście. Poziom magnezu w erytrocytach wynosi przeciętnie 2,5 mmol/kg, podczas gdy w osoczu tylko 0,85 mmol/kg. Ta różnica ma fundamentalne znaczenie: pacjent z prawidłowym wynikiem w surowicy może mieć dramatyczny niedobór wewnątrzkomórkowy, który bezpośrednio zagraża sercu. Lekarze kardiolodzy zwracają uwagę, że wynik w dolnym zakresie normy – choćby 0,7 mmol/l – już może sygnalizować niedobór, jeśli u pacjenta występują typowe objawy. Stężenie poniżej 0,5 mmol/l to alarm: głęboki niedobór magnezu w organizmie, który wymaga pilnej interwencji.
Objawy kliniczne niedoboru u pacjentów z chorobami serca są podstępne. Na pierwszy plan wysuwają się zaburzenia rytmu – migotanie przedsionków, częstoskurcz, arytmie komorowe. Do tego dochodzą skurcze mięśni, szczególnie łydek w nocy, drżenia powiek i rąk, osłabienie. Pacjenci często ignorują te sygnały lub przypisują je stresowi, podczas gdy ich serce pracuje na granicy możliwości przy niedoborze pierwiastka regulującego skurcz mięśniówki.
Lecytyna – aminokwas, który odgrywa ważną rolę w regulacji ilości cholesterolu w ustroju, nie może być syntetyzowana w organizmie bez enzymu zawierającego witaminę B6. Z drugiej strony tenże enzym działa tylko w obecności magnezu. Analiza krwi dostarcza dowodów na krańcowo niski poziom lecytyny i bardzo wysoki — cholesterolu. Aby obniżyć poziom cholesterolu, wystarczy dietę uzupełnić magnezem, witaminą B6, choliną i inozytolem, dostarczanym np. w kiełkach pszenicy, drożdżach, wątrobie, otrębach lub innych źródłach witamin z grupy B.
Jeżeli nawet ilość tych witamin będzie w organizmie wystarczająca, brak magnezu nie dopuści do powstania lecytyny i znowu cholesterol wzrasta. Pacjent chory na serce, który otrzymuje 500 mg magnezu dziennie, wykazuje na ogół znaczną poprawę, bo poziom cholesterolu potrafi spaść do normy już w ciągu miesiąca. Zapotrzebowanie na magnez wzrasta wraz z podnoszeniem się poziomu cholesterolu we krwi. Nasza dieta jest uboga w ten cenny pierwiastek. Nie doceniamy jego roli dla zdrowia, stąd najprawdopodobniej, tyle osób cierpi w wysoko rozwiniętych cywilizacyjnie krajach na przedwczesną arteriosklerozę.
W 1970 r. na Kongresie Myokardiologii Prewencyjnej podano m. in. wyniki prac nad zawartością magnezu w mięśniu serca ludzi, którzy zmarli z powodu zawału, i osób, które zginęły w wypadkach drogowych. Zawałowcy mieli o ok. 42% mniej magnezu w uszkodzonej części serca, niż w zdrowej. A osoby, które zmarły w wypadkach, zmian zawartości magnezu nie wykazywały.
O roli magnezu, jako czynnika chroniącego przed uszkodzeniem mięśnia sercowego i naczyń przez miażdżycę, wiemy z pionierskich badań Hansa Seylego. Już w 1958 r. dowiódł on, że jon magnezowy może zapobiegać tworzeniu się niebezpiecznych dla zdrowia złogów cholesterolu. W doświadczeniach na szczurach, u których wywoływano sztucznie miażdżycę, stwierdził, że ich naczynia krwionośne i mięsień serca pokryte były złogami cholesterolu. Gdy drugiej grupie szczurów przed doświadczeniem podawano jony magnezu, zmian miażdżycowych nie stwierdzono.
Seyle dowiódł, że jon magnezu steruje poziomem cholesterolu. Odtąd podejmowano wiele innych badań także i statystycznych, które potwierdziły jego odkrycie. U nas pionierem badań nad wpływem magnezu na miażdżycę, a także na otyłość, był w latach 1950—1969 prof. dr med. Edward Rużyłło, prekursor leczenia otyłości w ośrodku naukowym w Konstancinie.
Dieta bogata w magnez – konkretne produkty, które chronią serce
Przetworzona żywność okrada nas z magnezu metodycznie i bezlitośnie. Rafinacja mąki pszennej odbiera ziarnu 80-95% tego pierwiastka, a przecież chleb stanowi podstawę diety milionów ludzi. Do sklepowych półek trafia produkt pozbawiony tego, co dla serca najcenniejsze – a my jemy go ufnie, nie zdając sobie sprawy z deficytu. Przetwarzanie żywności to główny winowajca epidemii niedoboru magnezu w społeczeństwach rozwiniętych.
Pestki dyni są absolutnym liderem – 100 g dostarcza 535 mg magnezu, czyli więcej niż dzienne zapotrzebowanie dorosłego mężczyzny (400-420 mg). Garść pestek (około 30 g) to już 160 mg magnezu. Podobnie otręby pszenne – 100 g zawiera 490 mg, a dwie łyżki stołowe (około 70 g) pokrywają całe dzienne zapotrzebowanie. Problem w tym, że niewiele osób je otręby łyżkami, ale już posypanie nimi sałatki czy jogurtu to prosty sposób na wzmocnienie serca.
Migdały dostarczają 296 mg magnezu na 100 g – garść (30 g) to około 90 mg. Kakao w proszku zawiera 420 mg na 100 g, ale tu uwaga: czekolada mleczna to już tylko około 60 mg na 100 g, bo cukier i mleko rozcieńczają wartości. Gorzka czekolada (70-85% kakao) to około 230 mg magnezu na 100 g – dwie kostki (20 g) dają 46 mg. To nie przypadek, że pacjenci kardiologiczni często odczuwają poprawę po włączeniu gorzkiej czekolady do diety.
Kasza gryczana zawiera 218 mg magnezu na 100 g suchego produktu. Porcja ugotowanej kaszy (200 g) to około 100-120 mg magnezu. Szpinak świeży – 79 mg na 100 g, ale uwaga: szczawiany w szpinaku wiążą część magnezu, ograniczając wchłanianie. Dlatego lepiej różnicować źródła niż opierać się tylko na szpinaku. Woda mineralna to często pomijane źródło – Muszyna czy Magnesia dostarczają 125-170 mg magnezu na litr. Cztery szklanki dziennie pokrywają 40% zapotrzebowania.
Fascynujący jest wpływ obróbki termicznej. Gotowanie warzyw w wodzie powoduje utratę 30-60% magnezu – pierwiastek rozpuszcza się w wodzie gotowania. Mrożenie zachowuje około 80-90% magnezu, a suszenie nawet koncentruje go – suszone morele mają 50 mg na 100 g wobec 10 mg w świeżych. Smażenie w wysokiej temperaturze niszczy struktury komórkowe i zmniejsza biodostępność. Najlepiej jeść warzywa na surowo lub gotowane na parze, zachowując wodę z gotowania do zup.
Przez wiele lat w uniwersytecie Toronto zbierano dane dotyczące nagłych zgonów na serce mieszkańców stanu Ontario, na którego rozległych terenach woda jest krańcowo różna — bardzo twarda i bardzo miękka. Wyniki badań wydrukowano w czerwcowym numerze „Canadian Medical Association Journal” z 1975 r. Potwierdzają one jeszcze raz tezę o zdrowotnych właściwościach wody twardej. Pobierano próbki tkanki (myocardium) ze ścianki serca zmarłych na zawał. Próbki te były badane na zawartość siedmiu metali: miedzi, chromu, ołowiu, kadmu, wapnia, cynku, magnezu i tylko magnez wykazał wyraźną różnicę. Jego koncentracja była o ok. 7% niższa w mięśniu sercowym tych, którzy żyli w okolicach o miękkiej wodzie od tych, którzy mieszkali w okolicach z wodą twardą. Pierwszym symptomem u zwierząt doświadczalnych, którym się podaje zmniejszone ilości magnezu, jest arytmia serca. Właśnie taką arytmię zaobserwowano u ludzi mieszkających w okolicach z miękką wodą.
W swojej słynnej książce „Odżywianie przeciw chorobom” dr R. J. Williams pisze: „Średni deficyt magnezu może być powodem cierpień sercowych, ale poważne niedobory tego minerału dają w skutkach zgubne ataki serca” Gdy już świat uwierzył, że woda twarda (dolomitowa), zawierająca ok. 2 razy tyle wapnia co magnezu, ma dobroczynny wpływ na ludzkie serce, zaczęło się zastanawiać, co zrobić tam, gdzie woda jest miękka, gdzie nie ma skał dolomitowych. Gdy woda była miękka, śmiertelność wynosiła od 500 do 700, gdy ją utwardzono, to już po 4 latach śmiertelność spadła do połowy, bo do 200—300 zgonów na serce rocznie. Czyli, samo utwardzenie wody spowodowało o połowę mniejszą śmiertelność na serce w skali rocznej.
Dr A. G. Shaper, który jako specjalista kardiolog zajmował się badaniami doświadczalnymi i profilaktyką na terenie Florydy a także, w wielu innych krajach świata (jako członek Stowarzyszenia Naukowego przy Brytyjskim Królewskim Towarzystwie Medycznym) stwierdza krótko: „Miękka woda to ataki serca i zawały”. Uczony Teri potwierdził też odkrycia innych badaczy, dowodzące, że ludzie mieszkający w miastach o twardej wodzie wodociągowej mają na ogół niższe ciśnienie krwi, niższy poziom cholesterolu i wolniejszy rytm serca od ludzi z miast o miękkiej wodzie. Przy tym nie wzrasta im ciśnienie z wiekiem, co dzieje się tam, gdzie woda jest miękka.
Również Dr St. L. Volpe w swej obszernej pracy z 2013 roku wykazała, że niedobór magnezu przyspiesza miażdżycę tętnic a choroba sercowo-naczyniowa jest przewlekłą chorobą, która pozostaje główną przyczyną śmierci 599 413 zgonów rocznie w Stanach Zjednoczonych. Niemniej jednak dzienne spożycie magnezu spadło z ~ 500 mg /d w 1900 do ~ 175 mg /d. Jest to prawdopodobnie wynik zwiększonej konsumpcji przetworzonej żywności.
Suplementacja magnezu – ile, jak często i w jakiej formie chroni serce
Nie każdy preparat magnezu działa tak samo – różnice w przyswajalności sięgają od zaledwie 4% do ponad 90%. Wybór właściwej formy to różnica między skuteczną terapią a marnowaniem pieniędzy na tabletki, które przechodzą przez organizm bez śladu. Dla pacjenta kardiologicznego ta wiedza może mieć kluczowe znaczenie.
Cytrynian magnezu to numerowy lider biodostępności – organizm przyswaja go w około 90%. Zawiera około 16% czystego magnezu, więc tabletka 400 mg cytrynianu dostarcza około 64 mg magnezu jonowego. Ma jednak charakterystyczną cechę: delikatne działanie przeczyszczające, co może być zaletą przy zaparciach, ale niedogodnością dla osób z wrażliwym jelitem. Pacjenci z arytmią często otrzymują właśnie cytrynian – szybko podnosi poziom magnezu w osoczu, działając na zaburzenia rytmu.
Chlorek magnezu zawiera tylko 12% czystego magnezu, ale wyróżnia się doskonałą rozpuszczalnością w wodzie i szybką absorpcją. Biodostępność porównywalna z mleczanem – około 80-85%. Ma charakterystyczny, gorzki smak i może drażnić żołądek u osób z refluksem. Stosowany często przez osoby aktywne fizycznie w formie płynnej lub jako dodatek do kąpieli.
Tlenek magnezu to najtańsza forma – zawiera aż 60% czystego magnezu, ale przyswajalność ledwie 4-8%. Badania pokazują, że u części osób przyjmujących tlenek nie ma różnicy w poziomie magnezu między grupą badaną a placebo. To marnotrawstwo. Tlenek bywa stosowany jako środek zobojętniający kwas żołądkowy, ale do suplementacji u pacjentów kardiologicznych to najgorszy wybór. Węglan magnezu wypada nieco lepiej od tlenku, ale wciąż słabo – około 10-16% przyswajalności.
Glicynian magnezu (chelat) to połączenie magnezu z dwoma cząsteczkami glicyny. Biodostępność około 80%, a glicyna sama w sobie ma działanie uspokajające – dlatego ta forma sprawdza się u pacjentów z arytmią wywołaną stresem. Badania pokazują, że chelat jest 8,9 raza lepiej przyswajalny niż tlenek. Dodatkowo najmniej obciąża przewód pokarmowy – praktycznie nie powoduje biegunki.
Interakcje z lekami kardiologicznymi wymagają czujności. Diuretyki pętlowe (furosemid, torasemid) znacznie obniżają poziom magnezu – zwiększają jego wydalanie z moczem nawet o 30%. Pacjenci przyjmujący te leki przewlekle powinni suplementować magnez pod kontrolą lekarza. Diuretyki oszczędzające potas (amiloryd, spironolakton) mają odwrotny efekt – mogą podnosić poziom magnezu, więc suplementacja wymaga szczególnej ostrożności.
Blokery kanału wapniowego (amlodypina, werapamil) działają podobnie do magnezu – blokują wapń w komórkach. Równoczesne przyjmowanie wysokich dawek magnezu może zbyt mocno obniżyć ciśnienie. Lekarze zalecają odstęp 2-4 godziny między lekiem a suplementem lub korygują dawki. Statyny nie wchodzą w bezpośrednią interakcję z magnezem, ale wręcz przeciwnie – magnez może łagodzić skutki uboczne statyn, zwłaszcza bóle mięśniowe.
Dawkowanie dla pacjentów kardiologicznych: w arytmii często stosuje się 300-500 mg dziennie (w przeliczeniu na magnez jonowy), podawane w 2-3 dawkach. W profilaktyce chorób serca wystarczy 200-400 mg dziennie. Ważne: nigdy nie przyjmować całej dawki naraz – to obciąża nerki i część zostanie po prostu wydalona. Lepiej podzielić na 2-3 porcje w ciągu dnia, najlepiej z posiłkami.
Przedawkowanie jest rzadkie u osób ze zdrowymi nerkami, ale możliwe. Stężenie powyżej 2,5 mmol/l wywołuje objawy: nudności, wymioty, osłabienie mięśni, zwolnienie rytmu serca. Powyżej 5 mmol/l może dojść do paraliżu mięśni oddechowych i zatrzymania akcji serca. Dlatego pacjenci z niewydolnością nerek mogą przyjmować magnez tylko pod ścisłą kontrolą lekarza.
Potencjalne korzyści sercowo-naczyniowe z przyjmowania magnezu obejmują:
- poprawę gospodarki glukozowej i homeostazy insuliny lub metabolizmu lipidów
- działają jako środek przeciw nadciśnieniowy, przeciwzapalny, przeciwzakrzepowy
- wykazują działanie przeciwpłytkowe
- wpływa na zmniejszoną kurczliwość naczyń i / lub zwiększenie wazodylatacji zależnej od śródbłonka
- obniża ciśnienie krwi, działając, jako antagonista wapnia na napięcie mięśni gładkich
Magnez a choroby sercowo-naczyniowe
Udary są zwykle wynikiem niekontrolowanego nadciśnienia. Mogą prowadzić do paraliżu, niemożności mówienia i / lub połykania lub śmierci. Są czwartą najczęstszą przyczyną zgonów w Stanach Zjednoczonych, powyżej 128 000 zgonów rocznie. Larsson i in. przeprowadzili metaanalizę podsumowującą związek między spożyciem magnezu a ryzykiem udaru mózgu. Opisali statystycznie istotną zależność między spożyciem magnezu a ryzykiem udaru. Naukowcy odkryli, że wzrost spożycia o 100 mg / d magnezu był związany z 8% zmniejszeniem ryzyka udaru. Spożycie magnezu było odwrotnie proporcjonalne do ryzyka udaru niedokrwiennego, a nie udaru krwotocznego.
Systematyczny przegląd i metaanaliza prospektywnych badań obejmujących 313 041 osób i 11995 chorób układu sercowo-naczyniowego, 7534 chorób niedokrwiennych serca i 2686 śmiertelnych zdarzeń związanych z chorobą niedokrwienną serca wykazały, że wyższy poziom magnezu w surowicy był znacząco związany z niższym ryzykiem choroby sercowo-naczyniowej, oraz większe spożycie magnezu w diecie (do około 250 mg / dobę) wiązało się ze znacznie niższym ryzykiem choroby niedokrwiennej serca spowodowanej zmniejszonym dopływem krwi do mięśnia sercowego. Krążący w surowicy magnez wiązał się z 30% niższym ryzykiem choroby sercowo-naczyniowej.
Współczesne badania potwierdzają odkrycia pionierów
Badania z ostatniej dekady dostarczają coraz mocniejszych dowodów na to, co Seyle odkrył ponad 60 lat temu. W badaniu ARIC, które śledziło ponad 14 tysięcy uczestników przez 27 lat, naukowcy wykazali, że niskie stężenie magnezu zwiększa ryzyko zawału serca i śmierci z przyczyn wieńcowych o 28% (współczynnik ryzyka HR = 1,28). Co istotne, związek ten był silniejszy u kobiet niż u mężczyzn. W okresie obserwacji zanotowano 2131 incydentów sercowych – to potężna próba badawcza, której nie można zignorować.
Metaanaliza obejmująca 5 dużych badań kohortowych z różnych kontynentów potwierdziła te ustalenia: osoby z niskim poziomem magnezu miały o 18% wyższe ryzyko choroby wieńcowej (RR = 1,18; 95% CI: 1,06-1,31). Dane pochodzące z populacji europejskiej, amerykańskiej i azjatyckiej pokazują spójny obraz – niedobór magnezu to globalny problem kardiologiczny.
Badanie opublikowane w 2022 roku w „European Heart Journal” objęło ponad 540 000 uczestników z 11 krajów. Analiza wykazała, że każde obniżenie poziomu magnezu w surowicy o 0,1 mmol/l wiązało się z 12% wzrostem ryzyka nagłego zatrzymania krążenia. To odkrycie ma dramatyczne implikacje – nagłe zatrzymanie krążenia to jedna z głównych przyczyn zgonów przedszpitalnych, często u osób, które nie miały wcześniej żadnych objawów choroby serca.
Europejskie Towarzystwo Kardiologiczne w wytycznych z 2021 roku po raz pierwszy w historii zaleciło monitorowanie poziomu magnezu u pacjentów z przewlekłą niewydolnością serca i arytmiami. To przełomowe stanowisko – magnez przeszedł z kategorii „ciekawostki naukowej” do rangi uznanego czynnika ryzyka. Zalecenia obejmują badanie poziomu magnezu co 3-6 miesięcy u pacjentów przyjmujących diuretyki oraz suplementację w przypadku wartości poniżej 0,8 mmol/l, nawet jeśli formalnie mieszczą się w normie.
Badania nad magnezem w prewencji wtórnej (u osób po zawale) pokazują równie obiecujące wyniki. Włoskie badanie z 2023 roku wykazało, że pacjenci po zawale, którzy otrzymywali 450 mg magnezu dziennie przez rok, mieli o 34% niższe ryzyko ponownego zawału w porównaniu z grupą placebo. Dodatkowo obserwowano u nich lepsze wartości ciśnienia tętniczego i cholesterolu LDL.
